Henri Kagan en Kenso Soai ontvangen Nobelprijs voor Chemie 2026
Henri Kagan en Kenso Soai hebben de Nobelprijs voor Chemie 2026 ontvangen voor hun ontdekking van niet-lineaire effecten en autocatalyse in asymmetrische organische synthese, zoals aangekondigd door het Nobelcomité in Stockholm.
De Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen heeft woensdag 7 oktober in Stockholm de Nobelprijs voor Scheikunde 2026 toegekend aan Henri B. Kagan uit Frankrijk en Kenso Soai uit Japan, „voor de ontdekking van niet-lineaire effecten en autocatalyse in asymmetrische organische synthese”. Kagan, 95, emeritus hoogleraar wiens loopbaan zich afspeelde aan de Université Paris-Sud in Orsay, en Soai, 76, emeritus hoogleraar aan de Tokyo University of Science, lieten zien hoe chemische reacties zo kunnen worden gestuurd dat ze één spiegelbeeldvorm van een molecuul opleveren in plaats van een gelijk mengsel van beide. Dat is van belang bij de productie van medicijnen, waarbij de twee vormen verschillend kunnen werken in het lichaam, en bij een van de oudste vraagstukken in de scheikunde: waarom levende wezens vrijwel uitsluitend zijn opgebouwd uit moleculen met dezelfde handedness. De laureaten delen 12 miljoen Zweedse kronen, ongeveer 1,2 miljoen dollar.
Wat zijn spiegelbeeldmoleculen?
Veel moleculen die van belang zijn voor het leven bestaan in twee versies die elkaars spiegelbeeld zijn, maar niet op elkaar gestapeld kunnen worden. Dat is vergelijkbaar met een linkerhand die niet in een rechterhandschoen past. Chemici noemen deze eigenschap chiraliteit, naar het Griekse woord voor hand, en de twee versies enantiomeren. Gewone laboratoriumreacties leveren doorgaans beide vormen in gelijke hoeveelheden op. Levende organismen doen dat niet: de aminozuren in hun eiwitten zijn linkshandig en de suikers in DNA rechtshandig. Deze eigenschap staat bekend als homochiraliteit. Heiner Linke, voorzitter van het Nobelcomité, omschreef het werk van de laureaten als een oplossing voor een meer dan een eeuw oud mysterie: „hoe homochiraliteit spontaan kan ontstaan”. Het vraagstuk gaat terug tot Louis Pasteur, die in de 19e eeuw wijnsteenzuur uit de wijnbereiding bestudeerde en ontdekte dat microben alleen de vorm fermenteren die van nature in druiven voorkomt.
Waarom is handedness van belang bij medicijnen?
Een geneesmiddelmolecuul werkt door zich te binden aan receptoren en enzymen die zelf chiraal zijn. Daardoor kunnen de twee spiegelbeeldvormen zich heel verschillend gedragen. „De linkshandige versie van het geneesmiddel kan één effect hebben en de rechtshandige versie een ander”, zei commissielid Peter Somfai tijdens de bekendmaking. Hij voegde eraan toe dat de laureaten krachtige middelen hebben aangereikt om elke versie selectief te maken. Het bekendste waarschuwende voorbeeld is thalidomide, dat aan zwangere vrouwen werd voorgeschreven tegen ochtendmisselijkheid en begin jaren 60 bij duizenden kinderen geboorteafwijkingen veroorzaakte. Reuters meldde dat onderzoekers de schade later in verband brachten met een van de twee spiegelbeeldvormen. Het volledige verhaal is minder eenduidig: dierproeven brachten de afwijkingen in verband met de S-vorm, maar de twee vormen zetten zich in het lichaam in elkaar om. Ook als alleen de andere vorm was toegediend, zou daardoor een deel van de schadelijke vorm zijn ontstaan. Het Spaanse wetenschappelijke tijdschrift Quo merkt op dat de meeste landen tegenwoordig eisen dat chirale geneesmiddelen als één enkele vorm worden verkocht. Somfai was voorzichtig met het toeschrijven van directe verdiensten: het is moeilijk één geneesmiddel te noemen dat uit dit werk voortkwam, zei hij, omdat de ideeën als algemene instrumenten worden gebruikt om katalysatoren te ontwerpen.
Wat ontdekte Henri Kagan?
Kagan was al een pionier op het gebied van asymmetrische katalyse, waarbij een kleine hoeveelheid van een chirale katalysator een reactie naar één vorm stuurt. In 1972 beschreven hij en Dang Tuan Phat DIOP, een chiraal molecuul dat zich aan een metaal bindt. In combinatie met rhodium zorgde het ervoor dat hydrogeneringsreacties een duidelijk overschot van één enantiomeer opleverden. Het werk waarvoor hij dit jaar werd bekroond, dateert uit 1986, toen zijn onderzoeksgroep in Orsay de eerste voorbeelden rapporteerde van wat hij niet-lineaire effecten noemde. Chemici gingen ervan uit dat een katalysator die slechts gedeeltelijk zuiver is in één vorm, een product oplevert dat precies even zuiver is. Kagan toonde aan dat het verband niet recht evenredig is: een katalysator met een bescheiden overschot van één vorm kan een product opleveren dat aanzienlijk zuiverder is dan de katalysator zelf. Dat betekent dat een klein verschil kan worden versterkt, waardoor de efficiënte productie van moleculen met één handedness eenvoudiger werd.
Wat is de Soai-reactie?
Soai voerde het idee tot het uiterste door. In 1995 rapporteerde zijn onderzoeksgroep in Nature een reactie waarin pyrimidine-5-carbaldehyde met di-isopropylzink reageert en een chiraal alcohol vormt. Dat alcohol werkt vervolgens als katalysator om meer van zichzelf te maken. Omdat elk productmolecuul de neiging heeft zijn eigen handedness te kopiëren, groeit een kleine aanvankelijke afwijking snel. Volgens Quo nam een aanvankelijk overschot van ongeveer 0,00005 procent na drie rondes autocatalyse toe tot een product dat voor meer dan 99,5 procent uit één vorm bestond. De Tokyo University of Science noemt dit het eerste voorbeeld ter wereld van asymmetrische autocatalyse. Somfai noemde het „waarschijnlijk het coolste experiment in de organische scheikunde”, en het comité omschreef het als een prestatie die niemand anders had geleverd „dan het leven zelf”.
Verklaart dit hoe het leven één handedness kreeg?
De reactie is het sterkste laboratoriumbewijs dat een miniem chiraal verschil kan worden versterkt totdat één vorm overheerst. Dit mechanisme is al lang voorgesteld als verklaring voor hoe de chemie van het leven naar één kant is overgeheld. Somfai zei dat het werk kan helpen verklaren hoe het leven is ontstaan, en de Tokyo University of Science zegt dat het mogelijk verklaart waarom biologische moleculen voornamelijk in één vorm voorkomen. Maar het is een model, geen reconstructie van de jonge aarde. Donna Blackmond van Scripps Research, wier onderzoeksgroep als eerste uitwerkte hoe de Soai-reactie verloopt, heeft geschreven dat dergelijke reacties niet hadden kunnen plaatsvinden onder plausibele omstandigheden van vóór het ontstaan van leven. De reactie is afhankelijk van reactieve organozinkchemie, en in haar latere werk zocht ze naar mogelijke versterkingsroutes. Soai zelf was terughoudend: „Dit is niet het definitieve antwoord”, zei hij volgens Scientific American.
Wie zijn de laureaten?
Henri Kagan werd op 15 december 1930 geboren in Boulogne-Billancourt, nabij Parijs. Zijn Joodse familie ontkwam tijdens de Tweede Wereldoorlog aan de nazi’s door onder aangenomen namen onder te duiken in een Frans dorp. Hij studeerde in 1954 af aan de École nationale supérieure de chimie de Paris, promoveerde in 1960 aan het Collège de France onder begeleiding van Jean Jacques, richtte in 1968 een laboratorium op in Orsay en werd in 1999 emeritus. Kenso Soai werd in 1950 geboren in de prefectuur Hiroshima. Hij behaalde zijn doctorstitel in de exacte wetenschappen aan de Universiteit van Tokio, waar hij studeerde bij de organisch chemicus Teruaki Mukaiyama, en werkte als postdoctoraal onderzoeker aan de University of North Carolina voordat hij hoogleraar werd aan de Tokyo University of Science. In 2012 ontving hij de Japanse Medaille met het Paarse Lint. Reuters merkte op dat Kagan de op twee na oudste persoon is die ooit een Nobelprijs heeft gekregen.
Hoe reageerden ze, en wie werd over het hoofd gezien?
Soai nam het telefoontje aan terwijl hij boodschappen deed. „Dit is de spannendste dag van mijn leven”, zei hij telefonisch tijdens de persconferentie. Hij voegde eraan toe dat hij blij was de prijs met Kagan te delen; in een verklaring van de universiteit bedankte hij zijn studenten. Het comité probeerde Kagan nog te bereiken toen de prijs werd bekendgemaakt. De Franse president Emmanuel Macron noemde de prijs een erkenning die past bij een leven lang onderzoek. Voor veel Franse chemici maakte de bekroning een einde aan een oud ongenoegen: de Nobelprijs voor Scheikunde van 2001 voor asymmetrische katalyse ging naar William Knowles, Ryoji Noyori en Barry Sharpless. Reuters meldde dat de Franse minister van Onderzoek destijds bij de Nobelstichting klaagde dat Kagan was gepasseerd. Kagan had dat jaar samen met Noyori en Sharpless de Wolfprijs voor Scheikunde gekregen. Jacques Maddaluno, emeritus onderzoeker bij het CNRS, zei tegen Le Monde dat de prijs van 2026 een historisch onrecht rechtzet.
Wat gebeurt er nu?
Kagan en Soai ontvangen op 10 december in Stockholm hun medailles uit handen van koning Carl XVI Gustaf, op de sterfdag van Alfred Nobel. Daarna volgt het banket in het stadhuis van Stockholm. De wetenschappelijke vraag waarop de prijs de aandacht vestigt, blijft onbeantwoord: onderzoekers zoeken nog steeds naar een versterkende reactie die had kunnen werken in de waterrijke, mineraalrijke omstandigheden op de jonge aarde. Soai heeft gezegd dat er nog onbekende aspecten aan het vakgebied zijn.
Bronnen
- Al JazeeraHenri Kagan, Kenso Soai win Nobel chemistry prize for 'mirror image' work
- BusinessDay (Reuters)Nobel chemistry prize honours discovery of mirror-image molecules
- Tokyo University of ScienceNews release on Professor Emeritus Kenso Soai's 2026 Nobel Prize
- Scientific American2026 Nobel Prize in Chemistry awarded to Henri Kagan and Kenso Soai for their work in mirror chemistry
- WikipediaHenri B. Kagan
- Jewish NewsFrench Holocaust survivor wins 2026 Nobel Prize for Chemistry
- QuoThe Nobel Prize in Chemistry, homochirality and the thalidomide disaster (Spanish)
- Scripps ResearchNews & Views profile of Donna Blackmond (2011)
- ChiralpediaThe Thalidomide Paradox



