cupure logo
Henri Kagan ve Kenso Soai 2026 Nobel Kimya Ödülü'nü aldı
Cadena SER
Bilim·

Henri Kagan ve Kenso Soai 2026 Nobel Kimya Ödülü'nü aldı

Henri Kagan ve Kenso Soai, asimetrik organik sentezdeki doğrusal olmayan etkiler ve otokataliz keşifleri nedeniyle 2026 Nobel Kimya Ödülü'nü aldı, Stockholm'deki Nobel Komitesi tarafından açıklandı.

İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, 2026 Nobel Kimya Ödülü’nü 7 Ekim Çarşamba günü Stockholm’de, “asimetrik organik sentezde doğrusal olmayan etkilerin ve otokatalizin keşfi” nedeniyle Fransa’dan Henri B. Kagan ile Japonya’dan Kenso Soai’ye verdi. Kariyerini Orsay’daki Paris-Sud Üniversitesi’nde sürdüren 95 yaşındaki emekli profesör Kagan ile Tokyo Bilim Üniversitesi’nde emekli profesör olan 76 yaşındaki Soai, kimyasal tepkimelerin, bir molekülün ayna görüntüsü biçimlerinden ikisinin eşit karışımını üretmek yerine biçimlerden birini oluşturacak şekilde yönlendirilebileceğini gösterdi. Bu, iki biçimin vücutta farklı etkiler gösterebildiği ilaçların üretimi açısından ve kimyanın en eski bilmecelerinden biri olan, canlıların neden neredeyse tamamen tek bir el yönelimine sahip moleküllerden oluştuğu sorusu bakımından önem taşıyor. Ödül sahipleri, yaklaşık 1,2 milyon dolara karşılık gelen 12 milyon İsveç kronunu paylaşacak.

Ayna görüntüsü moleküller nedir?

Yaşam için önem taşıyan birçok molekül, birbirinin ayna görüntüsü olan ancak üst üste çakıştırılamayan iki biçimde bulunur; tıpkı sol elin sağ eldivene uymaması gibi. Kimyacılar bu özelliğe, Yunancada el anlamına gelen sözcükten türeyen “kiralite”, iki biçime de “enantiyomer” diyor. Laboratuvarlardaki sıradan tepkimeler genellikle bu iki biçimi eşit miktarlarda üretir. Canlı organizmalarda ise durum farklıdır: Proteinlerdeki amino asitler sol elli, DNA’daki şekerler sağ ellidir; bu özellik “homokiralite” olarak bilinir. Nobel Komitesi Başkanı Heiner Linke, ödül sahiplerinin çalışmalarını yüzyılı aşkın bir gizeme çözüm olarak nitelendirdi: “Homokiralitenin kendiliğinden nasıl ortaya çıkabildiği.” Bu bilmece, 19. yüzyılda şarap üretiminden elde edilen tartarik asidi inceleyen ve mikroorganizmaların yalnızca üzümde doğal olarak bulunan biçimi fermente ettiğini keşfeden Louis Pasteur’e kadar uzanıyor.

İlaçlarda el yönelimi neden önemlidir?

Bir ilaç molekülü, kendileri de kiral olan reseptörlere ve enzimlere bağlanarak etki gösterir; bu nedenle molekülün iki ayna görüntüsü birbirinden çok farklı davranabilir. Komite üyesi Peter Somfai, ödülün açıklandığı basın toplantısında, “İlacın sol elli biçimi bir etki, sağ elli biçimi ise başka bir etki gösterebilir,” dedi ve ödül sahiplerinin her bir biçimi seçici olarak üretmeye yarayan güçlü araçlar geliştirdiğini ekledi. En bilinen uyarı örneği, 1960’ların başında hamile kadınlara sabah bulantısı için reçete edilen ve binlerce çocukta doğum kusurlarına yol açan talidomiddir; Reuters’ın haberine göre araştırmacılar daha sonra zararın iki ayna görüntüsü biçiminden biriyle bağlantılı olduğunu belirledi. Ancak tablonun tamamı o kadar basit değil: Hayvan deneylerinde kusurlar S biçimiyle ilişkilendirildi, fakat iki biçim vücutta birbirine dönüştüğünden yalnızca diğer biçimin verilmesi de zararlı biçimin bir miktar oluşmasına yol açacaktı. İspanyol bilim dergisi Quo, günümüzde çoğu ülkede kiral ilaçların tek bir biçimde satılmasının zorunlu olduğunu belirtiyor. Somfai, doğrudan pay biçme konusunda temkinli davranarak, fikirlerin katalizör tasarımında genel araçlar olarak kullanılması nedeniyle bu çalışmalardan ortaya çıkan tek bir ilacın adını vermenin zor olduğunu söyledi.

Henri Kagan ne keşfetti?

Kagan, az miktarda kiral katalizörün tepkimeyi biçimlerden birine yönelttiği asimetrik katalizin öncülerindendi. 1972’de Dang Tuan Phat ile birlikte, bir metale bağlanan kiral bir molekül olan DIOP’u tanımladı; rodyumla birlikte kullanıldığında hidrojenasyon tepkimelerinin bir enantiyomerden belirgin ölçüde daha fazla üretmesini sağladı. Bu yıl ödüle konu olan çalışma ise 1986’da Orsay’daki grubunun, Kagan’ın “doğrusal olmayan etkiler” adını verdiği olgunun ilk örneklerini bildirmesiyle ortaya çıktı. Kimyacılar, bir biçim bakımından yalnızca kısmen saf olan katalizörün, tam da aynı saflıkta bir ürün vereceğini varsaymıştı. Kagan, bu ilişkinin doğrusal olmadığını gösterdi: Bir biçimden az miktarda fazlasını içeren bir katalizör, kendisinden çok daha saf bir ürün oluşturabiliyordu. Bu, küçük bir dengesizliğin büyütülebileceği ve tek el yönelimli moleküllerin verimli üretiminin kolaylaşacağı anlamına geliyordu.

Soai tepkimesi nedir?

Soai bu fikri uç noktasına taşıdı. Grubu 1995’te Nature dergisinde, pirimidin-5-karbaldehitin diizopropilçinko ile tepkimeye girerek kiral bir alkol oluşturduğu ve bu alkolün de kendisinden daha fazla üretmek için katalizör görevi gördüğü bir tepkimeyi yayımladı. Ürünün her molekülü kendi el yönelimini kopyalama eğiliminde olduğundan, başlangıçtaki çok küçük bir eğilim giderek büyüyor. Quo’ya göre başlangıçtaki yaklaşık yüzde 0,00005’lik fazlalık, üç otokataliz turunun ardından bir biçim bakımından saflığı yüzde 99,5’in üzerinde olan bir ürüne dönüştü. Tokyo Bilim Üniversitesi bunu dünyadaki ilk asimetrik otokataliz örneği olarak tanımlıyor. Somfai tepkimeyi “muhtemelen organik kimyadaki en harika deney” diye nitelendirirken, komite de bunun “yaşamın kendisi dışında” kimsenin başaramadığı bir başarı olduğunu söyledi.

Yaşamın neden tek el yönelimli hâle geldiğini açıklıyor mu?

Bu tepkime, çok küçük bir kiral dengesizliğin, biçimlerden biri baskın hâle gelene kadar büyütülebileceğini laboratuvarda gösteren en güçlü örnek; bu mekanizma uzun süredir yaşamın kimyasının nasıl tek bir yöne kaydığını açıklamak için öne sürülüyordu. Somfai, çalışmanın yaşamın ilk kez nasıl ortaya çıktığını açıklamaya yardımcı olabileceğini söyledi; Tokyo Bilim Üniversitesi de biyolojik moleküllerin neden çoğunlukla tek bir biçimde bulunduğunu açıklamaya katkı sağlayabileceğini belirtiyor. Ancak bu, erken Dünya koşullarının yeniden yaratılması değil, bir model. Soai tepkimesinin nasıl gerçekleştiğini ilk çözen araştırma grubuna liderlik eden Scripps Research’ten Donna Blackmond, bu tür tepkimelerin yaşam öncesi makul koşullarda gerçekleşemeyeceğini yazdı; tepkime, tepkimeye yatkın organoçinko kimyasına dayanıyor ve Blackmond’un daha sonraki çalışmaları, benzer büyütmeyi sağlayabilecek yolları araştırdı. Soai’nin kendisi de temkinliydi: Scientific American’a göre, “Bu nihai yanıt değil,” dedi.

Ödül sahipleri kim?

Henri Kagan, 15 Aralık 1930’da Paris yakınlarındaki Boulogne-Billancourt’da doğdu. Yahudi ailesi, İkinci Dünya Savaşı sırasında sahte isimler kullanarak bir Fransız köyünde saklanıp Nazilerden kaçtı. 1954’te Paris Ulusal Kimya Yüksekokulu’ndan mezun olan Kagan, 1960’ta Collège de France’ta Jean Jacques’ın danışmanlığında doktorasını aldı, 1968’de Orsay’da bir laboratuvar kurdu ve 1999’da emekli profesör oldu. Kenso Soai, 1950’de Hiroşima eyaletinde doğdu; Tokyo Üniversitesi’nde organik kimyager Teruaki Mukaiyama’nın yanında çalışarak Fen Bilimleri Doktoru unvanını aldı ve Tokyo Bilim Üniversitesi’nde profesör olmadan önce Kuzey Carolina Üniversitesi’nde doktora sonrası araştırmacı olarak görev yaptı. Japonya’nın Mor Kurdeleli Madalyası’nı 2012’de aldı. Reuters, Kagan’ın Nobel Ödülü alan en yaşlı üçüncü kişi olduğuna dikkat çekti.

Tepkileri ne oldu, göz ardı edilen biri var mıydı?

Soai, alışveriş yaparken gelen telefonu yanıtladı. Basın toplantısına telefonla katılarak, “Hayatımın en heyecan verici günü,” dedi ve ödülü Kagan’la paylaşmaktan memnuniyet duyduğunu ekledi; üniversitenin açıklamasında öğrencilerine teşekkür etti. Ödül açıklandığında komite hâlâ Kagan’a ulaşmaya çalışıyordu. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, ödülün bir ömür süren araştırmaları takdir ettiğini söyledi. Ödül, birçok Fransız kimyager için eski bir kırgınlığı giderdi: 2001 Nobel Kimya Ödülü asimetrik kataliz çalışmaları nedeniyle William Knowles, Ryoji Noyori ve Barry Sharpless’a verilmiş; Reuters’ın haberine göre, dönemin Fransa araştırma bakanı Kagan’ın dışarıda bırakılmasından dolayı Nobel Vakfı’na şikâyette bulunmuştu. Kagan, aynı yıl Noyori ve Sharpless ile Kimya alanındaki Wolf Ödülü’nü paylaşmıştı. Emeritus CNRS araştırmacısı Jacques Maddaluno, Le Monde’a 2026 ödülünün tarihî bir adaletsizliği düzelttiğini söyledi.

Bundan sonra ne olacak?

Kagan ve Soai, Alfred Nobel’in ölüm yıl dönümü olan 10 Aralık’ta Stockholm’de Kral XVI. Carl Gustaf’tan madalyalarını alacak; ardından Stockholm Belediye Sarayı’nda düzenlenecek ziyafete katılacak. Ödülün dikkat çektiği bilimsel soru ise hâlâ yanıtlanmadı: Araştırmacılar, genç Dünya’nın su bakımından zengin ve minerallerle yüklü ortamlarında işleyebilecek bir büyütme tepkimesi aramayı sürdürüyor. Soai, bu alanda hâlâ bilinmeyen yönler bulunduğunu söyledi.

Yorumlar

Bu haberi diğer dillerde okuyun

12 ülkenin basını bu haberi yazdı

Takip ettiğimiz yayın kuruluşları arasında

  • Türkiye15
  • Fransa14
  • Almanya13
  • İspanya9
  • Hollanda6
  • Amerika Birleşik Devletleri5
  • Birleşik Krallık5
  • İtalya5
+4 ülke daha
  • Belçika4
  • İsviçre2
  • Avusturya1
  • Kanada1

Dış Kaynaklardan Benzer Haberler

Haberlerimizi nasıl yazıyoruz →

UYGULAMAMIZI İNDİRİN

Cupure iOS App