Nobelprijs voor Geneeskunde 2026 toegekend aan Karl Deisseroth, Peter Hegemann en Georg Nagel voor optogenetisch onderzoek
De Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde 2026 is toegekend aan Karl Deisseroth, Peter Hegemann en Georg Nagel voor hun baanbrekende werk aan lichtgestuurde ionkanalen en optogenetica, wat het begrip van hersenfuncties vergroot.
De Nobelvergadering van het Karolinska-instituut in Stockholm heeft maandag 5 oktober de Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde 2026 toegekend aan Karl Deisseroth, Peter Hegemann en Georg Nagel „voor hun ontdekkingen op het gebied van lichtgestuurde ionkanalen en optogenetica”. Hegemann, 71, van de Humboldt-universiteit in Berlijn, en Nagel, 73, van de Universiteit van Würzburg, ontdekten een lichtgevoelig eiwit, channelrhodopsine, in een eencellige groene alg. Deisseroth, 54, psychiater en bio-ingenieur aan Stanford University, maakte daarvan een schakelaar waarmee wetenschappers met licht geselecteerde zenuwcellen aan en uit kunnen zetten. De drie delen de prijs van 12 miljoen Zweedse kronen, ongeveer 1,2 miljoen dollar, gelijkelijk.
Wie zijn de drie laureaten?
Peter Hegemann werd in 1954 geboren in Münster en volgde een opleiding tot chemicus en biochemicus. In 1984 promoveerde hij aan het Max Planck Instituut voor Biochemie. In 1993 werd hij hoogleraar aan de Universiteit van Regensburg en in 2004 verhuisde hij naar de Humboldt-universiteit in Berlijn. Georg Nagel werd in 1953 geboren in Weingarten, studeerde biologie en biofysica in Konstanz en leidde van 1992 tot 2004 een onderzoeksgroep aan het Max Planck Instituut voor Biofysica in Frankfurt. In dat laatste jaar werd hij hoogleraar in Würzburg. Karl Deisseroth werd in 1971 geboren in Boston, behaalde een doctoraat in de neurowetenschappen en een artsendiploma aan Stanford, en behandelt nog steeds patiënten met therapieresistente depressie en autisme naast zijn werk in het laboratorium. Volgens Stanford bereikte de oproep van het comité zijn vrouw om 00.27 uur Pacific Time, nadat hij de oproep zelf had gemist.
Het probleem: naar de hersenen kijken is niet hetzelfde als ze testen
Het menselijk brein bevat ongeveer 86 miljard neuronen van veel verschillende typen, die dicht opeengepakte circuits vormen. Het grootste deel van de 20e eeuw konden neurowetenschappers registreren wanneer die cellen vuurden of een hersengebied stimuleren met elektroden, maar elektroden activeren alle cellen in de buurt van de punt. Daardoor was het moeilijk om de fundamentele vraag naar oorzaak en gevolg te beantwoorden: welke specifieke cellen, die op welk moment vuren, veroorzaken een herinnering, angst of beweging? De Nobelvergadering zei dat de nieuwe methode het mogelijk maakt te laten zien hoe zenuwcellen herinneringen, gevoelens en gedrag vormgeven in het levende brein.
Een alg die naar het licht zwemt
Het antwoord kwam uit fundamenteel onderzoek zonder medisch doel. Chlamydomonas is een eencellige groene alg met een klein oogvlekje dat haar naar het licht stuurt. Hegemann bestudeerde jarenlang hoe de alg licht waarneemt. Samen met Nagel en Ernst Bamberg van het Max Planck Instituut voor Biofysica identificeerde hij het verantwoordelijke eiwit. In een artikel uit 2002 in Science beschreven ze channelrhodopsine-1 en in 2003 channelrhodopsine-2 in PNAS. Anders dan de lichtgevoelige eiwitten in onze eigen ogen, die een signaal via een keten van andere moleculen doorgeven, is channelrhodopsine zelf een kanaal: wanneer blauw licht het retinale molecuul erin raakt, opent het eiwit een porie en stromen positief geladen ionen, zoals natrium, de cel in.
Van vijverwater naar een schakelaar voor neuronen
Een neuron vuurt wanneer positieve ionen via het membraan naar binnen stromen. Een eiwit dat ze op commando binnenlaat, zou een neuron dus in principe op commando kunnen laten vuren. Deisseroth begon in 2004 zijn laboratorium aan Stanford en startte datzelfde jaar het project met twee promovendi. In 2005 meldde het team in Nature Neuroscience dat zoogdierneuronen met het gen voor channelrhodopsine-2 reageerden op korte blauwe lichtflitsen en vuurden, met een precisie van milliseconden. In datzelfde jaar lieten Nagel en Alexander Gottschalk in Current Biology zien dat het eiwit gedrag kon aansturen bij de rondworm C. elegans: het eerste gebruik in een intact dier. De groep van Deisseroth voegde later een eiwit toe dat door geel licht wordt geactiveerd en neuronen uitschakelt, en een dunne optische vezel die licht diep in de hersenen van een levende muis brengt.
Hoe optogenetica in de praktijk werkt
Onderzoekers brengen het gen voor een lichtgevoelig eiwit in bij één geselecteerd type neuron, meestal met een aangepast, onschadelijk virus en een genetisch „adres” dat bepaalt waar het gen wordt ingeschakeld. Alleen die cellen worden gevoelig voor licht; de omliggende cellen blijven onaangetast. Vervolgens wordt licht via een optische vezel toegediend en kunnen de doelcellen binnen milliseconden aan- of uitgezet worden. In een veel aangehaald experiment uit 2012 waaraan Deisseroth meewerkte, bevroor een muis die een lichte elektrische schok had gekregen in een heel andere kooi toen licht alleen de neuronen in het geheugencentrum activeerde die tijdens de schok actief waren geweest. Muizen die nooit een schok hadden gekregen, bleven wel bewegen. Laboratoria over de hele wereld gebruiken de methode inmiddels om angst, geheugen, eetlust, verslaving en beweging te bestuderen, evenals aandoeningen als depressie, de ziekte van Parkinson en epilepsie.
Heeft het patiënten al geholpen?
Vooralsnog meestal niet; optogenetica blijft vooral een onderzoeksmethode. Het duidelijkste resultaat bij mensen tot nu toe werd in mei 2021 bekendgemaakt. Een team onder leiding van José-Alain Sahel en Botond Roska meldde in Nature Medicine dat een 58-jarige man die door retinitis pigmentosa blind was geworden, gedeeltelijk weer zicht had gekregen. Artsen injecteerden één oog met een virus dat ChrimsonR bevatte, een lichtgevoelig eiwit afkomstig van algen, in de overgebleven netvliescellen. De man droeg een bril die beelden omzette in lichtpulsen. Met de bril kon hij voorwerpen waarnemen, lokaliseren, tellen en aanraken; zonder de bril kon hij dat niet. Het ging om één patiënt in een vroeg klinisch onderzoek. De auteurs noemden het resultaat een bewijs van het concept, geen behandeling. Onderzoekers bestuderen ook optogenetische cochleaire implantaten, die de gehoorzenuw nauwkeuriger zouden kunnen stimuleren dan de huidige elektrische apparaten.
Wie hebben het vakgebied nog meer vormgegeven?
Een Nobelprijs kan door maximaal drie mensen worden gedeeld, en optogenetica kende meer pioniers dan dat. De Brain Prize van 2013 en de Rumford Prize van 2019 werden elk gedeeld door zes onderzoekers: de drie nieuwe laureaten, Ernst Bamberg van het Max Planck Instituut voor Biofysica, Edward Boyden van MIT, eerste auteur van het artikel uit 2005 in Nature Neuroscience, en Gero Miesenböck van Oxford, die in 2002 liet zien dat lichtgevoelige eiwitten uit fruitvliegenogen zoogdierneuronen konden activeren. Hegemann en Deisseroth ontvingen ook de Lasker Award voor fundamenteel medisch onderzoek van 2021. De Nobelvergadering heeft niet publiekelijk gereageerd op wie buiten de prijzen is gevallen.
Wat volgt
De laureaten ontvangen hun medailles en diploma's op 10 december in Stockholm, de sterfdag van Alfred Nobel. In de dagen daarvoor geeft ieder van hen een Nobel-lezing. Deisseroth heeft gezegd dat zijn prioriteit is om weer aan het werk te gaan. Zijn laboratorium staat ook bekend om CLARITY, een techniek uit 2013 die hersenweefsel doorzichtig maakt. Het programma Human Neural Circuitry van Stanford, opgericht in 2023, onderzoekt de activiteit in het menselijk brein in real time. Per Svenningsson, voorzitter van het Nobelcomité, vatte de belofte van het vakgebied samen: optogenetica biedt manieren om de hersenen in kaart te brengen waarvan wetenschappers „vroeger alleen maar konden dromen”. Of de methode buiten het oog en het oor een gangbare behandeling wordt, hangt af van klinische onderzoeken die nog in een vroeg stadium verkeren.
Bronnen
- NobelPrize.orgPress release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026
- Stanford MedicineKarl Deisseroth wins 2026 Nobel Prize in physiology or medicine
- Inside Precision MedicineNovel optogenetic treatment leads to partial recovery of vision for blind patient (Nature Medicine, 2021)
- The ConversationHow pond algae led to a Nobel prize and a new way to study the brain
- Al JazeeraNobel medicine prize honours US and German scientists for optogenetics work
- MIT McGovern InstituteEd Boyden to share prestigious Brain Prize (2013)
- El PaísPremio Nobel de Medicina para Karl Deisseroth, Peter Hegemann y Georg Nagel
- Der TagesspiegelMedizin-Nobelpreis geht an Forscher aus Deutschland und den USA



