2026 Tıp Nobel Ödülü, Karl Deisseroth, Peter Hegemann ve Georg Nagel'e Optogenetik Araştırmaları İçin Verildi
2026 Fizyoloji veya Tıp Nobel Ödülü, Karl Deisseroth, Peter Hegemann ve Georg Nagel'e ışık kontrollü iyon kanalları ve optogenetik konusundaki çığır açan çalışmaları için verildi; bu çalışmalar beyin işlevlerinin anlaşılmasını artırıyor.
Stockholm'deki Karolinska Enstitüsü Nobel Meclisi, 2026 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü pazartesi, 5 Ekim'de, Karl Deisseroth, Peter Hegemann ve Georg Nagel'e “ışıkla kontrol edilen iyon kanalları ve optogenetik alanındaki keşifleri nedeniyle” verdi. Berlin Humboldt Üniversitesi'nden 71 yaşındaki Hegemann ile Würzburg Üniversitesi'nden 73 yaşındaki Nagel, tek hücreli bir yeşil algde kanalrodopsin adı verilen ışığa duyarlı bir protein keşfetti. Stanford Üniversitesi'nde psikiyatrist ve biyomühendis olan 54 yaşındaki Deisseroth ise bu proteini, bilim insanlarının seçtikleri sinir hücrelerini ışıkla açıp kapatmasını sağlayan bir anahtara dönüştürdü. Üç isim, 12 milyon İsveç kronu, yani yaklaşık 1,2 milyon dolarlık ödülü eşit olarak paylaşacak.
Üç ödül sahibi kim?
Peter Hegemann, 1954'te Münster'de doğdu; kimya ve biyokimya eğitimi aldı, 1984'te Max Planck Biyokimya Enstitüsü'nde doktorasını tamamladı. 1993'te Regensburg Üniversitesi'nde profesör oldu ve 2004'te Berlin Humboldt Üniversitesi'ne geçti. Georg Nagel, 1953'te Weingarten'de doğdu; Konstanz'da biyoloji ve biyofizik okudu ve 1992'den 2004'e kadar Frankfurt'taki Max Planck Biyofizik Enstitüsü'nde bir araştırma grubuna başkanlık etti. 2004'te Würzburg'da profesör oldu. Karl Deisseroth, 1971'de Boston'da doğdu; Stanford'da sinirbilim doktorası ve tıp doktorası yaptı. Laboratuvarını yönetmenin yanı sıra tedaviye dirençli depresyon ve otizm hastalarını tedavi etmeyi sürdürüyor. Stanford, komitenin telefonunun, Deisseroth'un aramayı kaçırmasının ardından Pasifik saatiyle 00.27'de eşinin telefonuna ulaştığını belirtti.
Sorun: Beyni izlemek, onu sınamakla aynı şey değil
İnsan beyni, sıkıca paketlenmiş devreler halinde birbirine bağlanmış, çok çeşitli türlerden yaklaşık 86 milyar nöron içeriyor. Nörobilimciler 20. yüzyılın büyük bölümünde bu hücrelerin elektriksel etkinliğini kaydedebiliyor veya bir bölgeyi elektrotlarla uyarabiliyordu; ancak elektrotlar uçlarının yakınındaki tüm hücreleri etkinleştiriyor. Bu da temel neden-sonuç sorusunu yanıtlamayı güçleştiriyordu: Hangi belirli hücreler, hangi anda ateşlenerek bir anıyı, korkuyu ya da hareketi ortaya çıkarıyor? Nobel Meclisi, yeni yöntemin sinir hücrelerinin yaşayan beyinde anıları, duyguları ve davranışları nasıl şekillendirdiğini göstermeyi mümkün kıldığını belirtti.
Işığa doğru yüzen bir alg
Çözüm, tıbbi bir hedefi olmayan temel araştırmalardan geldi. Chlamydomonas, kendisini ışığa yönlendiren küçük bir gözbeneği bulunan tek hücreli bir yeşil alg. Hegemann, algin ışığı nasıl algıladığını yıllarca inceledi. Max Planck Biyofizik Enstitüsü'nde Nagel ve Ernst Bamberg ile birlikte sorumlu proteini belirledi. 2002'de Science dergisinde yayımlanan makalelerinde kanalrodopsin-1'i, 2003'te PNAS'ta yayımlanan çalışmalarında ise kanalrodopsin-2'yi tanımladılar. Diğer moleküllerden oluşan bir zincir aracılığıyla sinyal ileten gözlerimizdeki ışığa duyarlı proteinlerden farklı olarak kanalrodopsin başlı başına bir kanal: İçindeki retinal molekülüne mavi ışık çarptığında protein bir gözenek açıyor ve sodyum gibi pozitif yüklü iyonlar hücreye akıyor.
Gölet suyundan nöronlar için bir anahtara
Pozitif iyonlar hücre zarından içeri hızla aktığında nöron ateşleniyor; bu nedenle iyonların içeri girmesini istendiğinde sağlayan bir protein, ilke olarak nöronun da istendiğinde ateşlenmesini mümkün kılabilir. Deisseroth, 2004'te Stanford'da laboratuvarını kurdu ve aynı yıl iki lisansüstü öğrencisiyle projeye başladı. Ekip, 2005'te Nature Neuroscience'da yayımlanan çalışmasında, kanalrodopsin-2 genini taşıyan memeli nöronlarının kısa mavi ışık parlamalarına milisaniyelik hassasiyetle tepki vererek ateşlendiğini bildirdi. Aynı yıl Nagel ve Alexander Gottschalk, Current Biology'de proteinin C. elegans adlı yuvarlak solucanın davranışını yönlendirebildiğini gösterdi; bu, yöntemin sağlam bir hayvanda ilk kullanımıydı. Deisseroth'un grubu daha sonra nöronları susturan, sarı ışıkla etkinleşen bir protein ve yaşayan bir farenin beyninin derinliklerine ışık ileten ince bir optik lif ekledi.
Optogenetik uygulamada nasıl işliyor?
Araştırmacılar, genellikle değiştirilmiş ve zararsız bir virüs ile proteinin nerede etkinleşeceğini sınırlayan genetik bir “adres” kullanarak, ışığa duyarlı bir proteinin genini seçilen bir nöron türüne aktarır. Yalnızca bu hücreler ışığa duyarlı hale gelir; komşu hücreler etkilenmez. Ardından optik bir lif aracılığıyla ışık iletilir ve hedeflenen hücreler milisaniyeler içinde açılıp kapatılabilir. Deisseroth'un da yer aldığı ve 2012'de geniş yankı uyandıran bir deneyde, hafif bir elektrik şoku verilen fareler, ışık yalnızca şok sırasında etkin olmuş bellek merkezi nöronlarını yeniden etkinleştirdiğinde tamamen farklı bir kafeste donup kaldı; hiç şok verilmeyen fareler ise donup kalmadı. Dünyanın dört bir yanındaki laboratuvarlar artık yöntemi korku, bellek, iştah, bağımlılık ve hareketin yanı sıra depresyon, Parkinson hastalığı ve epilepsi gibi durumları incelemek için kullanıyor.
Şimdiye kadar hastalara fayda sağladı mı?
Şimdilik büyük ölçüde hayır; optogenetik her şeyden önce bir araştırma aracı olmayı sürdürüyor. İnsanlarda şimdiye kadarki en net sonuç, José-Alain Sahel ve Botond Roska'nın liderlik ettiği bir ekibin Mayıs 2021'de Nature Medicine'de bildirdiği bulguydu: Retinitis pigmentosa nedeniyle kör olmuş 58 yaşındaki bir erkek, görme yetisini kısmen geri kazanmıştı. Doktorlar, hayatta kalan retina hücrelerine yosun kaynaklı, ışığa duyarlı bir protein olan ChrimsonR'ı taşıyan bir virüsü bir gözüne enjekte etti; hasta da görüntüleri ışık darbelerine dönüştüren gözlükler taktı. Gözlüklerle nesneleri algılayabiliyor, yerlerini bulabiliyor, sayabiliyor ve onlara dokunabiliyordu; gözlüksüz bunları yapamıyordu. Bu, erken aşamadaki bir denemede tek bir hastaydı ve araştırmacılar bunu bir tedaviden ziyade kavram kanıtı olarak nitelendirdi. Araştırmacılar ayrıca, işitme sinirini günümüzdeki elektrikli cihazlardan daha hassas biçimde uyarabilecek optogenetik koklear implantları da inceliyor.
Alana başka kimler yön verdi?
Nobel Ödülü en fazla üç kişi arasında paylaşılabiliyor; optogenetikte ise öncülerin sayısı bundan fazlaydı. 2013 Brain Prize ve 2019 Rumford Prize, altışar araştırmacı arasında paylaşıldı: Üç yeni ödül sahibinin yanı sıra Max Planck Biyofizik Enstitüsü'nden Ernst Bamberg, 2005'te Nature Neuroscience'da yayımlanan makalenin ilk yazarı olan MIT'den Edward Boyden ve meyve sineklerinin gözlerinden alınan ışığa duyarlı proteinlerin memeli nöronlarını etkinleştirebildiğini 2002'de gösteren Oxford'dan Gero Miesenböck. Hegemann ve Deisseroth, 2021 Lasker Temel Tıp Araştırmaları Ödülü'nü de aldı. Nobel Meclisi, ödül dışında bırakılan isimler hakkında kamuoyuna açıklama yapmadı.
Bundan sonra ne olacak?
Ödül sahipleri, Alfred Nobel'in ölüm yıl dönümü olan 10 Aralık'ta Stockholm'de madalya ve diplomalarını alacak; önceki günlerde de Nobel derslerini verecek. Deisseroth, önceliğinin işine geri dönmek olduğunu söyledi. Laboratuvarı, beyin dokusunu şeffaf hale getiren 2013 tarihli CLARITY tekniğiyle de tanınıyor. Stanford'un 2023'te kurulan İnsan Sinir Devreleri programı ise insan beynindeki gerçek zamanlı etkinliği inceliyor. Nobel komitesi başkanı Per Svenningsson, alanın vadettiklerini şu sözlerle özetledi: Optogenetik, bilim insanlarının “bir zamanlar ancak hayalini kurabildiği” beyin haritalama yöntemleri sunuyor. Göz ve kulak dışında rutin bir tedaviye dönüşüp dönüşmeyeceği, hâlâ erken aşamada olan klinik deneylere bağlı olacak.
Kaynaklar
- NobelPrize.orgPress release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026
- Stanford MedicineKarl Deisseroth wins 2026 Nobel Prize in physiology or medicine
- Inside Precision MedicineNovel optogenetic treatment leads to partial recovery of vision for blind patient (Nature Medicine, 2021)
- The ConversationHow pond algae led to a Nobel prize and a new way to study the brain
- Al JazeeraNobel medicine prize honours US and German scientists for optogenetics work
- MIT McGovern InstituteEd Boyden to share prestigious Brain Prize (2013)
- El PaísPremio Nobel de Medicina para Karl Deisseroth, Peter Hegemann y Georg Nagel
- Der TagesspiegelMedizin-Nobelpreis geht an Forscher aus Deutschland und den USA



