Militaire dienst in Duitsland 2026: geldt het ook voor wie twee nationaliteiten heeft?

De nieuwe Duitse dienstplichtwet, het Wehrdienst-Modernisierungsgesetz, is sinds 1 januari 2026 van kracht. Die verplicht elke Duitse man die in 2008 of later is geboren een vragenlijst van de Bundeswehr in te vullen en een medische keuring (Musterung) te ondergaan, terwijl de dienst zelf vrijwillig blijft zolang de Bondsdag geen nieuwe wet aanneemt. Omdat het Duitse staatsburgerschap doorslaggevend is, vallen Duits-Turkse dubbele nationalen eronder zoals elke andere Duitse man; Turkse staatsburgers zonder Duits paspoort niet. Turkije verwacht van zijn kant nog altijd dat zijn mannelijke staatsburgers, ook dubbele nationalen, Turkse militaire dienst vervullen of gebruikmaken van de betaalde opties; een voorstel om wie in het buitenland heeft gediend vrij te stellen wordt besproken, maar is geen wet. De wet heeft ook protesten uitgelokt: op 25 september 2026 telden de organisatoren meer dan 45.000 scholieren bij schoolstakingen in zo'n 100 Duitse steden.

Wat regelt de nieuwe Duitse dienstplichtwet?

Volgens het hoofdelijke stemmingsverslag van het parlement nam de Bondsdag de wet op 5 december 2025 aan met 323 stemmen voor en 272 tegen, bij één onthouding; CDU/CSU en SPD stemden voor, AfD, De Groenen en Die Linke tegen. De Bondsraad keurde de wet op 19 december 2025 goed en die trad op 1 januari 2026 in werking, aldus het ministerie van Defensie (BMVg). Duitsland had de dienstplicht in 2011 opgeschort. In het nieuwe model verbinden vrijwilligers zich voor minstens zes maanden. Het BMVg noemt een aanvangssalaris van minstens €2.600 bruto per maand, of €2.700 voor wie tekent als militair voor bepaalde tijd van 12 maanden of langer.

Wie moet de vragenlijst invullen en naar de Musterung?

Sinds half januari 2026 krijgen 18-jarigen een brief met een QR-code naar een online vragenlijst over gezondheid, opleiding en bereidheid om te dienen. Voor mannen is die verplicht, voor vrouwen vrijwillig; wie niet antwoordt of onjuiste antwoorden geeft, begaat een overtreding waarop een boete kan staan. Volgens het federale ministerie van Buitenlandse Zaken gaan de brieven naar Duitse staatsburgers die in Duitsland wonen; voor Duitsers die permanent in het buitenland wonen is de registratie opgeschort. Tot 31 augustus 2026 had het BMVg meer dan 451.400 brieven verstuurd. Ongeveer 96% van de mannen antwoordde, tegenover ongeveer 3,5% van de vrouwen en mensen van een ander geslacht. De Musterung is verplicht voor mannen geboren vanaf 2008. De landelijke uitrol, in 24 nieuwe keuringscentra, staat gepland voor 1 juli 2027. Het BMVg maakte op 18 september bekend dat het sinds juli ook bijna 1.000 18-jarige mannen had gekeurd die hadden aangegeven geen interesse in dienst te hebben, een stap die de protesten aanwakkerde.

Hebben Duitsers van Turkse afkomst ermee te maken?

Aan Duitse kant wel, als ze een Duits paspoort hebben. Volgens de Bundeswehr is het Duitse staatsburgerschap doorslaggevend, ongeacht een eventuele andere nationaliteit, en het ministerie van Buitenlandse Zaken zegt hetzelfde. Omdat de Duitse naturalisatiehervorming van 2024 een dubbele nationaliteit toestaat, geldt dit ook voor Duits-Turkse dubbele staatsburgers: zij moeten net als elke andere Duitse man geboren in 2008 of later de vragenlijst beantwoorden en naar de Musterung. Turkse staatsburgers zonder Duits staatsburgerschap vallen niet onder de wet. Het ministerie van Buitenlandse Zaken noemt geen bilateraal verdrag met Turkije over de militaire dienst van dubbele staatsburgers. Een Duitser die zonder toestemming van het ministerie dienst neemt in het leger van een andere staat waarvan hij de nationaliteit heeft, verliest normaal gesproken het Duitse staatsburgerschap, maar voor NAVO-landen, waaronder Turkije, geldt die toestemming als verleend.

Aan Turkse kant zijn mannen dienstplichtig, of ze nu ook de Duitse nationaliteit hebben of niet. Twee betaalde opties worden vaak door elkaar gehaald. Bedelli askerlik (afkoop van de dienstplicht) is de binnenlandse betaalde vrijstelling: sinds juli 2026 kost die 472.653,60 lira, meldt Habertürk, en omvat ze 28 dagen basistraining in Turkije. Op 16 oktober verklaarde het Turkse Centrum voor de Bestrijding van Desinformatie (DMM) dat berichten over het schrappen van die 28 dagen onjuist waren en dat er geen nieuw besluit was genomen. Dövizle askerlik (dienst afgekocht in buitenlandse valuta) is bedoeld voor burgers die in het buitenland wonen, onder wie dubbele staatsburgers die minstens drie jaar (1.095 dagen) in het buitenland hebben doorgebracht. Sinds 2019 is het bedrag gelijk aan het bedelli-bedrag, betaald in euro of een andere valuta: ongeveer €8.822 tegen de wisselkoersen van juli 2026, volgens Camia Haber. De aanvraag loopt via de consulaten, met online training. Volgens de huidige regels telt de Duitse vrijwillige dienst in Turkije niet mee: in een parlementaire subcommissie haalde een functionaris van het Turkse ministerie van Buitenlandse Zaken in juli 2026 de afgewezen zaak aan van een Duitse Turk die in Duitsland had gediend, meldde Cumhuriyet. Voordat Duitsland in 2011 de dienstplicht opschortte, erkende Turkije de Duitse militaire en vervangende burgerdienst, schreef SPD-parlementslid Hakan Demir in 2024.

Er wordt over verandering gesproken, maar die is nog geen wet. Cumhuriyet meldde op 25 juli 2026 dat een in een parlementaire subcommissie voorgelezen ontwerp dubbele staatsburgers zou vrijstellen die in hun woonland hebben gediend of geacht worden te hebben gediend; functionarissen schatten het aantal mensen dat ervan zou kunnen profiteren op ongeveer 170.000. Habertürk had de maatregel in verband gebracht met een defensiewet die op 2 juli werd aangenomen, maar Habertürks eigen samenvatting van die wet vermeldt zo'n bepaling niet. Op 10 oktober meldde Karar, op basis van de krant Türkiye, dat het partijbestuur van de AK Parti een hernieuwd voorstel had besproken om een einde te maken aan de "dubbele militaire dienst". Borsanın Gündemi schreef op 13 oktober dat het ontwerp nog niet bij het parlement was ingediend. Lezers doen er goed aan hun eigen situatie na te gaan bij het Turkse consulaat of het Turkse ministerie van Defensie, en in Duitsland bij het Karrierecenter van de Bundeswehr.

Kan Duitsland de verplichte dienstplicht terugbrengen?

Niet automatisch. De wet bevat wat politici een dienstplicht naar behoefte (Bedarfswehrpflicht) noemen: als het aantal vrijwilligers of de veiligheidssituatie dat vereist, kan de Bondsdag verplichte oproepen activeren, maar alleen door een nieuwe wet aan te nemen. Ook een eventuele loting om te bepalen wie wordt opgeroepen is voorbehouden aan het parlement, aldus het BMVg. De regering moet de Bondsdag elk halfjaar over de personeelsaantallen rapporteren. Tegen 2035 wil het ministerie tot 460.000 personeelsleden: 260.000 actieve militairen en 200.000 reservisten. Op 31 augustus 2026 telde de Bundeswehr ongeveer 186.400 actieve militairen, zo'n 4.000 meer dan een jaar eerder. In de nieuwe vrijwillige dienst dienden ongeveer 11.400 mensen, ongeveer 6% meer dan een jaar eerder. Der Spiegel meldde op 14 september op basis van een interne statistiek dat ongeveer 30% van de kandidaat-vrijwilligers ongeschikt was bevonden en afgewezen.

Waarom heeft Duitsland de wet volgens de regering nodig?

Het BMVg rechtvaardigt de hervorming met wat het een sterk verslechterde dreigingssituatie in Europa noemt sinds de grootschalige oorlog van Rusland tegen Oekraïne, en met nationale en bondgenootschappelijke verdediging. Zijn evaluatie uit 2025 koppelt het personeelsdoel aan de nieuwe capaciteitsdoelen van de NAVO die in juni 2025 op de top in Den Haag werden afgesproken, waar de bondgenoten ook toezegden hun defensie-uitgaven te verhogen tot minstens 3,5% van het bbp. De publieke opinie neigt naar een of andere vorm van verplichting, maar jongeren zijn sceptischer: een in juni 2025 gepubliceerde YouGov-peiling voor dpa vond 54% steun voor herinvoering van de dienstplicht in het algemeen, maar slechts 35% onder 18- tot 29-jarigen. Een lezersdebat van t-online in oktober 2026, waarin 90% van de 335 deelnemers de dienstplicht steunde, was zelfgeselecteerd en niet representatief.

Wie protesteren er, en hoeveel mensen deden mee?

De staking van 25 september werd georganiseerd door het bondgenootschap "Schulstreik gegen Wehrpflicht" (Schoolstaking tegen de dienstplicht). Woordvoerder Bela Breitner zei tegen dpa dat de regering stap voor stap richting dienstplicht ging, en wees op de vragenlijsten en de verplichte keuringen die de start van juli 2027 in de praktijk naar voren hadden gehaald. Het cijfer van meer dan 45.000 komt van de organisatoren. De politietellingen die ZDF meldde waren 2.400 in Berlijn, 700 in München, 400 in Neurenberg, 200 in Stuttgart en 180 in Frankfurt. WDR omschreef de opkomst in Noordrijn-Westfalen als lager dan bij eerdere stakingen. De Berlijnse politie noemde de mars in Wedding grotendeels vreedzaam, maar verhoogde haar telling later naar 16 arrestaties, wegens vuurwerk, spandoeken en leuzen, meldde Tagesspiegel.

De protesten gingen door in oktober. De band K.I.Z. speelde op 2 oktober bij de Brandenburger Tor op een manifestatie tegen de dienstplicht die Tagesspiegel op ongeveer 3.000 mensen schatte. Op 3 oktober, de Dag van de Duitse Eenheid, liepen volgens de politie ongeveer 5.800 mensen in Berlijn mee tegen herbewapening en dienstplicht; de organisatoren claimden meer dan 20.000, een cijfer dat de verslaggever van Tagesspiegel te hoog vond. Deutschlandfunk meldde dezelfde dag nog een demonstratie in Stuttgart.

Hoeveel jonge Duitsers weigeren militaire dienst?

Het recht om gewapende dienst te weigeren op grond van het geweten staat in de Duitse grondwet en verandert niet door de nieuwe wet, maar dienstweigering ontslaat mannen niet van de vragenlijst of de Musterung. Het aantal aanvragen is sterk gestegen. Het federale Bureau voor Gezins- en Maatschappelijke Taken (BAFzA) registreerde er 3.879 in heel 2025, 5.862 tot eind juni 2026 en 12.102 tot eind augustus, volgens cijfers die zijn woordvoerster aan RND en Funke gaf. De Funke-kranten meldden op 17 oktober dat het totaal eind september op 14.977 stond, bijna vier keer het cijfer van 2025. Veel aanvragen komen op het verkeerde adres terecht: ze moeten eerst naar het personeelsbureau van de Bundeswehr, dat ze doorstuurt.

Wat gebeurt er nu?

De Bundeswehr bouwt haar 24 keuringscentra voor de verplichte keuring van het hele geboortejaar 2008 vanaf 1 juli 2027, en blijft de wervingscijfers elk halfjaar aan de Bondsdag rapporteren. Die rapporten bepalen of de druk toeneemt om te stemmen over dienstplicht naar behoefte. Minister van Gezinszaken Karin Prien (CDU) zei op 7 oktober dat ze binnen enkele weken een wetsvoorstel zou presenteren om de vrijwillige burgerdiensten uit te breiden, met onder meer een feitelijk wettelijk recht op een plaats en betere vergoeding, zonder enige verplichting; Die Linke noemde het een wervingsinstrument. In Turkije is de volgende stap of het voorstel voor dubbele staatsburgers formeel bij het parlement wordt ingediend en wordt aangenomen.