Spanje naar vervroegde verkiezingen in 2026: waarom Sánchez ze uitschreef en hoe huisvesting het thema werd

Spanje stemt op zondag 29 november 2026 in vervroegde algemene verkiezingen. Premier Pedro Sánchez van de Socialistische Partij (PSOE) schreef de verkiezingen op 5 oktober uit, drie dagen nadat het Congres zijn twee nooddecreten over huisvesting had verworpen. Koninklijk Besluit 806/2026, dat op 6 oktober in het staatsblad (BOE) werd gepubliceerd, ontbond beide kamers die op 23 juli 2023 waren verkozen. Huisvesting is de kwestie die de verkiezingen noodzakelijk maakte. De ontruiming op 23 september van de 87-jarige huurster Maricarmen Abascal in Madrid en haar overlijden op 7 oktober leidden tot protesten in meer dan 50 steden. Alle peilingen die sinds de uitschrijving zijn gepubliceerd, zetten de Volkspartij (PP) van Alberto Núñez Feijóo op de eerste plaats. De PP en Vox komen samen boven de 176 zetels uit die nodig zijn voor een meerderheid. De recentste CIS-peiling, uit september, gaf de PSOE nog de leiding. Het nieuwe parlement komt op 23 december bijeen.

Waarom schreef Sánchez de verkiezingen nu uit?

Sánchez leidt sinds zijn aantreden op 16 november 2023 een minderheidscoalitie van PSOE en Sumar. Die investituur werd met 179 tegen 171 stemmen goedgekeurd. De meerderheid was afhankelijk van Catalaanse en Baskische partijen, waaronder Junts van Carles Puigdemont. Op 2 oktober stemde Junts samen met de PP en Vox tegen de twee huisvestingsdecreten van de regering. Het eerste werd verworpen met 172 tegen 178 stemmen en het tweede met 166 tegen 184, meldde Euronews. Junts had gevraagd de teksten in te trekken en opnieuw te onderhandelen op basis van een eigen ontwerp. In september had Sánchez gezegd dat de verkiezingen niet zouden worden getimed in het voordeel van een partij en niet zouden samenvallen met de regionale en lokale verkiezingen van mei 2027. Na de nederlaag concludeerde de regering dat het huidige parlement geen huisvestingswet kon aannemen, meldde Cadena SER. In een televisietoespraak van ongeveer negen minuten op 5 oktober zei Sánchez dat hij de publieke steun moest vernieuwen en verbreden. Hij presenteerde de verkiezingen als een keuze tussen een golf van extreemrechts en voortzetting van progressief bestuur. De zomer had hem al schade berokkend. Uit een CIS-peiling in september, de eerste na de toestroom van migranten naar Ceuta in juli, bleek dat de PSOE twee punten verloor en Vox 1,3 punten won. Op 21 september verwees een rechter ook zijn vrouw, Begoña Gómez, naar de rechter wegens beïnvloeding en verduistering.

Hoe werd huisvesting de centrale kwestie?

María del Carmen Abascal, bekend als Maricarmen, woonde ongeveer 70 jaar in haar huurwoning in de Madrileense wijk Retiro. Volgens berichten was dat 70 of 71 jaar. Het bedrijf Urbagestión kocht het gebouw in 2018. Haar oude huurcontract met gereguleerde huur bedroeg ongeveer €500 per maand; de nieuwe huurprijs die werd geëist, wordt opgegeven als €1.650 of €2.650. In eerste aanleg won ze de zaak, maar het provinciaal gerechtshof van Madrid en vervolgens het Hooggerechtshof stelden de eigenaar in het gelijk. Na vier pogingen werd ze op 23 september uit haar woning gezet en naar het ziekenhuis Gregorio Marañón gebracht, waar ze op 7 oktober overleed, aldus de huurdersvakbond Sindicato de Inquilinas. Een overeenkomst onder bemiddeling van de gemeente Madrid had haar met een huurcontract van acht jaar laten terugkeren, maar kwam te laat. Ongeveer 500 mensen kampeerden op de Puerta del Sol en eisten een ‘Maricarmen-decreet’. Feijóo riep op haar dood niet politiek uit te buiten.

De cijfers achter de woede zijn consistent. Het Nationaal Instituut voor de Statistiek (INE) meldde op 7 september dat de huizenprijzen in het tweede kwartaal van 2026 op jaarbasis met 12,2% zijn gestegen: 12,9% voor bestaande woningen en 7,4% voor nieuwbouwwoningen. Volgens de taxatiestatistieken van het ministerie van Huisvesting kwam de gemiddelde prijs uit op een recordbedrag van €2.355 per vierkante meter. Een studie van Fedea door José Ignacio Conde-Ruiz en Álvaro Pinto schatte dat 1,95 miljoen mensen in 2025 in ‘verborgen armoede’ terechtkwamen nadat de woonlasten waren afgetrokken. Daardoor stijgt het armoedecijfer van 19,5% naar 23,5%. Voor huurders die de markthuur betalen, stijgt het van 32,8% naar 49,9%. Idealista telt in 2025 ongeveer 510.000 advertenties voor langetermijnhuur, tegenover 902.660 in 2018. Het gaat om woningen die te huur worden aangeboden, niet om bewoonde woningen. Op 3 oktober marcheerden huurdersvakbonden in meer dan 50 steden. De organisatoren spraken van ruim een half miljoen deelnemers in Madrid; officiële schattingen lagen veel lager. Op 6 oktober keurde het kabinet de inhoud van de decreten opnieuw goed, nu als 21 maatregelen. Daaronder vallen een kredietlijn van €10 miljard van het ICO voor renteloze leningen van maximaal €50.000 aan starters op de woningmarkt en een huurdersaftrek. De vakbonden CCOO en UGT hebben voor 11 november een algemene staking van 24 uur aangekondigd, hun eerste gezamenlijke staking sinds 2012.

Wie doen er mee, en wat zeggen de peilingen?

Sánchez zei in september dat hij opnieuw kandidaat wilde zijn. De PSOE heeft Rebeca Torró, María Jesús Montero en Cristina Narbona aangesteld om de campagne te leiden. Feijóo is de leider van de PP. Santiago Abascal leidt Vox en heeft zijn aanhangers opgeroepen niet per post te stemmen. Links van de PSOE stelde Frente Amplio (IU, Más Madrid, Comuns en Movimiento Sumar) op 12 oktober voormalig burgemeester van Barcelona Ada Colau voor als kandidaat voor het premierschap. Op 13 oktober sloot Irene Montero van Podemos deelname uit en pleitte ze voor een alliantie met Gabriel Rufián van ERC, waardoor links lijkt af te stevenen op een splitsing. Naar verwachting doet Junts mee met Míriam Nogueras als lijsttrekker. De positie van Puigdemont veranderde op 6 oktober: het Constitutioneel Hof oordeelde met 7 tegen 5 stemmen dat de amnestie ook geldt voor de aanklacht wegens verduistering in de zaak rond het onafhankelijkheidsproces, en rechter Pablo Llarena van het Hooggerechtshof trok de nationale arrestatiebevelen tegen hem, Antoni Comín en Lluís Puig in. Puigdemont zei: ‘We gaan terugkeren.’ Zijn advocaat, Gonzalo Boye, zegt dat er geen datum wordt vastgesteld voordat het Hooggerechtshof de zaak formeel heeft gesloten.

De peilingen worden hier met bron en datum vermeld, omdat ze uiteenlopen. De CIS-peiling, met veldwerk van 1 tot en met 4 september en 4.042 interviews, gaf de PSOE 31,0%, de PP 25,5%, Vox 16,6%, Sumar 5,7% en Podemos 3,7%. De PP beschuldigt de CIS, die wordt geleid door José Félix Tezanos, van partijdigheid. DYM, in opdracht van 20minutos (5–7 oktober, 1.011 online-interviews, foutmarge ±3,1 procentpunt), kwam uit op 34,0% voor de PP (139–143 zetels), 28,2% voor de PSOE (107–111) en 18,2% voor Vox (61–65). Daarmee zouden de PP en Vox samen 200–208 zetels halen. Target Point, in opdracht van El Debate (gepubliceerd op 11 oktober), gaf de PP 32,0%, de PSOE 25,9% en Vox 18,7%. De PP en Vox zouden samen 193–203 zetels behalen. Ter vergelijking: bij de verkiezingen van 2023 won de PP 137 zetels, de PSOE 121, Vox 33 en Sumar 31.

Hoe verloopt de stemming en wat gebeurt er na 29 november?

Het Congres telt 350 zetels, verdeeld over 52 kiesdistricten: de 50 provincies plus Ceuta en Melilla. Elke provincie krijgt minimaal twee zetels en Ceuta en Melilla elk één; de overige zetels worden verdeeld naar inwonertal. Madrid kiest 38 zetels, Barcelona 32, Valencia 16 en Soria 2. Kiezers stemmen op een gesloten partijlijst. De zetels worden verdeeld volgens de D’Hondt-methode en een lijst moet in de provincie minstens 3% van de geldige stemmen halen. Volgens het INE zijn er 38.524.385 kiesgerechtigden, onder wie 2.747.688 Spanjaarden in het buitenland. Eén geschil is nog niet beslecht. Het Hooggerechtshof schortte in september de gevolgen voor het stemrecht op van buitenlandse inschrijvingen op grond van de ‘kleinkinderenclausule’ van de Wet op de Democratische Herinnering, behalve voor mensen die konden aantonen dat ze in ballingschap leefden. Het hof schatte het aantal nieuwe buitenlandse kiezers op 408.262; het parket van de staat kwam uit op 369.017. Op 12 oktober verwierp het hof het beroep van de regering, maar liet het in het midden hoe dit van toepassing is op 29 november. Volgens artikel 99 van de Grondwet raadpleegt de koning na de verkiezingen de partijen en draagt hij een kandidaat voor. Die kandidaat heeft een absolute meerderheid nodig (176 stemmen), of een gewone meerderheid bij een tweede stemming, 48 uur later. Als binnen twee maanden na de eerste stemming niemand is benoemd, ontbindt de koning het parlement en volgen nieuwe verkiezingen.

Wat gebeurt er hierna?

Tijdlijn. 16 oktober: uiterste datum voor registratie van coalities. 21–26 oktober: kandidatenlijsten indienen bij de provinciale kiescommissies. 2 november: kandidaten officieel vastgesteld; publicatie in het BOE op 3 november. 11 november: algemene staking van CCOO en UGT. 13 november, 00.00 uur: begin van de campagne van 15 dagen. 19 november: laatste dag om een briefstem aan te vragen. 23 november: laatste dag waarop peilingen mogen worden gepubliceerd. 27 november: einde van de campagne. 28 november: dag van bezinning. 29 november: stembureaus open van 09.00 tot 20.00 uur. 23 december, 10.00 uur: nieuw Congres en nieuwe Senaat worden geïnstalleerd; daarna volgt het tijdschema voor de investituur. Nog onopgelost: of Podemos en Frente Amplio op één lijst uitkomen, wanneer en of Puigdemont vóór de verkiezingen terugkeert, hoe de uitspraak van het Hooggerechtshof over kiezers in het buitenland wordt toegepast en of de Permanente Deputatie het tweede huisvestingsdecreet goedkeurt.