Westnijlvirus in Europa in 2026: recordverspreiding en eerste dodelijke seizoen in Nederland

Het westnijlvirus, een door muggen overgedragen infectie die door vogels wordt verspreid, kende in 2026 het breedste seizoen in Europa in jaren. Het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (ECDC) telde tot 23 september 1.569 lokaal opgelopen besmettingen bij mensen, meer dan in heel 2025 (1.112) of 2024 (1.436). Italië en Griekenland droegen het grootste deel van de last. De grootste verandering was verder naar het noorden: Nederland registreerde tot 8 oktober 59 besmettingen en 10 sterfgevallen, volgens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), nadat het tussen 2020 en 2026 geen lokaal opgelopen besmettingen bij mensen had gemeld. Ook België en Duitsland bevestigden lokale verspreiding.

Wat is het westnijlvirus en hoe verspreidt het zich?

Volgens het ECDC circuleert het virus tussen vogels en muggen, in Europa voornamelijk tussen de soorten Culex pipiens en Culex modestus. Mensen en paarden raken besmet door muggenbeten, maar zijn doodlopende gastheren: zij geven het virus niet terug aan muggen. Besmetting kan ook plaatsvinden via bloedtransfusies of getransplanteerde organen van een besmette donor. Het ECDC schat dat ongeveer 80% van de menselijke besmettingen geen symptomen veroorzaakt en ongeveer 20% leidt tot westnijlkoorts, een griepachtige ziekte. Minder dan 1% ontwikkelt een neuro-invasieve aandoening, zoals encefalitis of meningitis. Tot 17% van die patiënten overlijdt; ouderen en mensen met een verzwakt immuunsysteem lopen het grootste risico. Er is geen vaccin voor mensen, dus het officiële advies van het ECDC en het RIVM is vooral om muggenbeten te vermijden, bijvoorbeeld met insectenwerende middelen, bedekkende kleding en door stilstaand water rond woningen te verwijderen.

Hoeveel besmettingen en sterfgevallen zijn er in 2026 in Europa geregistreerd?

Het seizoen begon trager dan gebruikelijk. Het gezamenlijke maandrapport van het ECDC en de EFSA telde tot 5 augustus 245 lokaal opgelopen besmettingen in zeven landen, minder dan het tienjaarsgemiddelde van 403 op dat moment in het seizoen. Het aantal volgens het ECDC liep op tot 429 besmettingen in negen landen op 13 augustus, 1.086 in 15 landen begin september en 1.569 op 23 september. Op die datum telden ECDC-cijfers die het Duitse persbureau dpa meldde 696 besmettingen in Italië, 355 in Griekenland, 125 in Spanje, 102 in Frankrijk, 91 in Roemenië, 69 in Noord-Macedonië, 46 in Servië, 28 in Nederland en 4 in Duitsland (in de Rhein-Pfalz-Kreis, Leipzig en twee in Berlijn). Het aantal sterfgevallen was op 3 september opgelopen tot 61, waarvan 49 in Italië en Griekenland. Het totaal voor 2026 ligt nog onder het record van 2.083 besmettingen uit 2018. De Europese cijfers lopen achter op de nationale cijfers: het RIVM meldde de dag na de ECDC-cijfers van 28 al 44 Nederlandse besmettingen.

Nationale instanties beschikken over recentere cijfers. Het Italiaanse Istituto Superiore di Sanità (ISS) meldde in zijn weekrapport nr. 11 tot 7 oktober 754 bevestigde besmettingen: 401 neuro-invasieve gevallen, 253 gevallen van koorts en 94 besmettingen die bij screening van bloeddonoren aan het licht kwamen. Ook meldde het 57 sterfgevallen en bevestigde het de circulatie van het virus in 85 provincies, verspreid over 20 regio’s. Lombardije (178 besmettingen), Veneto (137), Lazio (111, waarvan 69 in de omgeving van Rome) en Piëmont (98) telden de meeste gevallen. Het ISS stelde het sterftepercentage onder lokaal opgelopen neuro-invasieve gevallen vast op 14,1%, tegenover 19,2% op hetzelfde moment in 2025. Het Griekse agentschap voor volksgezondheid EODY meldde tot 8 oktober 443 lokaal opgelopen besmettingen, waaronder 282 gevallen waarbij het centrale zenuwstelsel was aangedaan, en 47 sterfgevallen. De mediane leeftijd van de overledenen was 82 jaar. Slovenië vond het virus in september bij dode kraaien in de buurt van Ljubljana. België had tot 9 oktober 16 vermoedelijke lokaal opgelopen besmettingen gemeld; vermoedelijk zijn dit de eerste besmettingen die in het land zelf zijn opgelopen.

Waarom is Nederland een nieuwe brandhaard?

Nederland had vóór 2026 slechts beperkte ervaring met het westnijlvirus. In de registraties van het RIVM staat een besmette vogel in september 2020 en de eerste patiënt van het land in oktober 2020; daarna waren er tot dit jaar geen gevallen bij mensen. In 2026 werden op 6 augustus besmettingen vastgesteld bij een vogel en een paard. Op 17 augustus meldde het RIVM dat een symptoomvrije bloeddonor in de provincie Utrecht positief had getest in een onderzoek van Sanquin Research. Op 26 augustus volgde het eerste sterfgeval, in Utrecht. De wekelijkse updates van het RIVM lieten daarna een snelle stijging zien: 9 besmettingen op 3 september, 18 en drie sterfgevallen op 10 september, 28 op 17 september, 44 en vijf sterfgevallen op 24 september, 56 en negen sterfgevallen op 1 oktober en 59 en tien sterfgevallen op 8 oktober. Onder de patiënten was een 39-jarige vrouw uit Amstelveen die meningitis kreeg. De meeste gevallen werden vastgesteld nadat patiënten in het ziekenhuis waren opgenomen.

Op 8 oktober waren de besmettingen verspreid over zes provincies: Zuid-Holland 34, Utrecht 13, Noord-Holland 5, Noord-Brabant 4, Gelderland 2 en Overijssel 1. Diermonitoring laat zien hoe wijdverbreid het virus circuleerde. Het RIVM meldde 163 besmette paarden, 210 besmette wilde vogels (met uitzonderlijk veel ziekte onder kraaien en andere kraaiachtigen) en 20 positief geteste muggenmonsters. Het vierde sterfgeval, aangekondigd op 17 september, betrof een patiënt die het virus via een bloedtransfusie had opgelopen. Het RIVM zei dat onduidelijk was of het virus of de al bestaande slechte gezondheidstoestand het overlijden had veroorzaakt. Sanquin was in 2022 gestopt met routinetests op het westnijlvirus. Vanaf 18 september testte de organisatie alle donaties in negen provincies, waaronder Groningen, Friesland en Drenthe, waar geen besmettingen waren vastgesteld. Het ECDC adviseert EU-landen donoren 28 dagen uit te sluiten of elke donatie te testen wanneer donoren in een getroffen gebied wonen of daar zijn geweest. Het ISS zegt dat de Italiaanse surveillance er deels is om transfusies en transplantaties te beschermen.

Waarom verspreidt het westnijlvirus zich noordwaarts en houdt het seizoen langer aan?

In een rapport uit Italië van september legde ISS-onderzoeker Antonino Bella een verband tussen hogere temperaturen, snellere voortplanting van muggen, een betere overleving van het virus en een langer transmissieseizoen. In Italië duiken besmettingen nu elke zomer en vroege herfst op, en de verspreiding houdt soms aan tot in november. Marc-Alain Widdowson van het Europese kantoor van de WHO zei dat de opwarming de periode verlengt waarin het virus zich in meer landen kan vermenigvuldigen. Ook noemde hij het verlies aan biodiversiteit en veranderingen in landgebruik, die vogelsoorten kunnen bevoordelen die efficiënte reservoirs zijn. Daarbij zijn twee kanttekeningen van belang. Bella waarschuwde ervoor niet alles aan klimaatverandering toe te schrijven. Betere surveillance brengt ook meer gevallen aan het licht: het Italiaanse netwerk test muggen, vogels en bloeddonoren, en alle 94 besmettingen bij Italiaanse donoren werden via screening ontdekt. Volgens het ECDC zijn Culex-muggen al wijdverspreid in Europa; het weer vormt dus de belangrijkste beperking voor verspreiding, niet de aanwezigheid van de mug.

Wat gebeurt er nu?

In voorgaande jaren zagen het ECDC en de EFSA dat de verspreiding in augustus en september piekte. Dat patroon hield in 2026 stand. Het RIVM zei op 1 oktober dat de piek in Nederland voorbij was en meldde slechts drie nieuwe besmettingen in de week tot 8 oktober. Het wekelijkse aantal nieuwe gevallen in Griekenland daalde tot 20 en het Italiaanse totaal steeg tussen rapportages met 27. De komende weken kunnen nog gevallen aan de cijfers worden toegevoegd, omdat het ISS de gegevens van de meest recente vier weken als voorlopig beschouwt en de verspreiding in Italië eerder tot in november heeft aangehouden. De muggenactiviteit neemt af als de temperatuur daalt. De gebruikelijke periode waarin Sanquin test, loopt door het muggenseizoen van mei tot december. De komende momenten om op te letten zijn de updates van het RIVM op donderdag, de wekelijkse ECDC-rapporten op vrijdag zolang het seizoen duurt, het volgende maandrapport van het ECDC en de EFSA en de jaarcijfers van het ECDC in 2027. De belangrijkste vraag voor 2027 is of het virus de winter overleeft bij Nederlandse en Belgische vogels en muggen. Na de Nederlandse vaststelling in 2020 waren er tot 2026 geen nieuwe besmettingen bij mensen.